AI को युगमा नेपाली शिक्षा : Bloom's Taxonomy, 5E Model र Digital Learning किन अपरिहार्य बन्दैछन् ?

— हिमालय कार्की

नेपालको शिक्षा प्रणाली यतिबेला एउटा महत्वपूर्ण संक्रमणकालबाट गुजरिरहेको छ । एकातिर विद्यालय पहुँच, भर्नादर र साक्षरतामा उल्लेखनीय सुधार भएको छ भने अर्कोतिर शिक्षाको गुणस्तर, सिकाइ उपलब्धि, सिर्जनशीलता र व्यावहारिक सीप विकासबारे गम्भीर प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । विद्यालयहरूमा अझै पनि धेरै हदसम्म पाठ्यपुस्तक केन्द्रित, परीक्षा उन्मुख र घोकाइमा आधारित शिक्षण अभ्यास प्रचलित छ । तर २१ औँ शताब्दीको डिजिटल युगले शिक्षाबाट अपेक्षा गर्ने कुरा पूर्ण रूपमा फरक छ ।

आजको विश्व Artificial Intelligence (AI), Automation, Robotics, Big Data र Digital Technology द्वारा संचालित छ । केही दशकअघिसम्म महत्वपूर्ण मानिएका धेरै सीपहरू आज अप्रासंगिक बन्दै गएका छन् भने नयाँ सीपहरूको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । विश्व आर्थिक मञ्च (World Economic Forum) लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले Critical Thinking, Creativity, Problem Solving, Collaboration, Communication र Digital Literacy लाई भविष्यका प्रमुख सीपका रूपमा पहिचान गरेका छन् ।

यस्तो अवस्थामा नेपाली शिक्षा प्रणालीले पनि केवल घोकन्ते शिक्षणबाट माथि उठेर सोच्न, विश्लेषण गर्न, सिर्जना गर्न र नवप्रवर्तन गर्न सक्षम नागरिक उत्पादन गर्ने दिशामा अग्रसर हुनुपर्छ । यही सन्दर्भमा विश्वका सम्पूर्ण जस्तो शिक्षा प्रणालीहरू यिनै Bloom's Taxonomy, 5E Model र Digital Learning को फ्रेमवर्क भित्र आधुनिक शिक्षण विधि मार्फत महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्ने दिशा तर्फ अग्रसर देखिन्छन् भने हामी विधिको उच्चतम प्रयोग भन्दा सरकार र सत्ता परिवर्तन पिच्छे पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्ने अनावश्यक बहस र छलफलमा अल्झिरहेका छौँ ।

शिक्षाको बदलिँदो उद्देश्य

परम्परागत शिक्षाको मुख्य उद्देश्य ज्ञान हस्तान्तरण थियो । शिक्षकलाई ज्ञानको स्रोत र विद्यार्थीलाई ज्ञान ग्रहण गर्ने पात्रका रूपमा हेरिन्थ्यो । कक्षाकोठामा शिक्षकले व्याख्यान दिने र विद्यार्थीले सुन्ने अभ्यास नै शिक्षाको केन्द्र थियो । परीक्षा प्रणाली पनि प्रायः स्मरण शक्तिको परीक्षणमा केन्द्रित थियो । तर आजको परिस्थितिमा कुनै पनि विद्यार्थीले केही सेकेन्डमै मोबाइल वा कम्प्युटरबाट विश्वका लाखौँ स्रोतहरूमा पहुँच पाउन सक्छ । जानकारीको अभाव आजको मुख्य समस्या होइन । चुनौती भनेको उपलब्ध जानकारीलाई सही रूपमा बुझ्ने, विश्लेषण गर्ने, मूल्याङ्कन गर्ने र व्यवहारमा प्रयोग गर्ने क्षमता हो । त्यसैले आजको शिक्षाले "के सम्झिने?" भन्दा "कसरी सोच्ने?" र "कसरी सिर्जना गर्ने?" भन्ने प्रश्नमा बढी ध्यान दिनुपर्छ ।

Bloom's Taxonomy: सोचको गहिराइ मापन गर्ने आधार

अमेरिकी शैक्षिक मनोवैज्ञानिक तथा सिकागो विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता Benjamin Bloom ले विकास गरेको Bloom's Taxonomy आधुनिक शिक्षाशास्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली अवधारणामध्ये एक मानिन्छ । यस अवधारणा अनुसार सिकाइलाई ६ तहमा विभाजन गरिन्छ:

• सम्झिनु → Remembering

• बुझ्नु → Understanding

• प्रयोग गर्नु → Applying

• विश्लेषण गर्नु → Analyzing

• मूल्याङ्कन गर्नु → Evaluating

• सिर्जना गर्नु → Creating

यी तहहरूले विद्यार्थीको बौद्धिक विकास क्रमशः कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने देखाउँछन् । नेपालका अधिकांश विद्यालयहरूमा अझै पनि शिक्षण र मूल्याङ्कन Remembering र Understanding तहमा सीमित देखिन्छ । उदाहरणका लागि "परिभाषा लेख", "नाम लेख", "सूची बनाऊ" वा "मिति उल्लेख गर" जस्ता प्रश्नहरू धेरै पाइन्छन् । यस्ता प्रश्नहरू आवश्यक भए पनि यिनले मात्र विद्यार्थीको उच्चस्तरीय सोच विकास गर्न सक्दैनन् । यदि विद्यार्थीलाई "तपाईंको समुदायमा फोहोर व्यवस्थापन सुधारका लागि योजना तयार गर्नुहोस्" वा "स्थानीय कृषि उत्पादन बढाउन सकिने उपायहरूको विश्लेषण गर्नुहोस्" जस्ता प्रश्नहरू सोधिन्छ भने उनीहरू Applying, Analyzing, Evaluating र Creating तहमा पुग्न सक्छन् । Bloom's Taxonomy को मुख्य सन्देश यही हो—शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य केवल जानकारी सम्झिनु होइन, नयाँ ज्ञान र समाधान सिर्जना गर्नु हो ।

राष्ट्रिय पाठ्यक्रमको प्रारूप– २०७६ को दृष्टिकोण

नेपालको National Curriculum Framework (NCF) २०७६ ले पनि विद्यालय शिक्षालाई दक्षता (Competency) मा आधारित बनाउन जोड दिएको छ । यसले विद्यार्थीमा विकास गर्नुपर्ने प्रमुख क्षमताहरूमा Critical Thinking, Creativity, Communication, Collaboration, Problem Solving र Life Skills लाई समावेश गरेको छ । यदि यी दक्षताहरूलाई Bloom's Taxonomy सँग तुलना गर्ने हो भने तिनहरू प्रायः Analyzing, Evaluating र Creating तहसँग सम्बन्धित देखिन्छन् । यसले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि राष्ट्रिय पाठ्यक्रमको अपेक्षा र Bloom's Taxonomy को दर्शन एकअर्काका पूरक छन् । तर चुनौती कार्यान्वयनमा छ । पाठ्यक्रममा उल्लेख भएका दक्षताहरू कक्षाकोठामा प्रभावकारी रूपमा विकास गर्न अहिले प्रयोगमा आएका परम्परागत शिक्षण विधिलाई परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ । यस सन्दर्भमा Bloom's Taxonomy को दर्शनलाई 5E Model को रूपमा Blend गरी कक्षाकोठामा हुने प्रयोग सैद्धान्तिक रूपमा मात्रै होइन व्यावहारिक रूपमा नै गर्नु उपलब्धिपूर्ण हुन सक्छ ।

5E Model: सिकाइलाई जीवन्त बनाउने प्रक्रिया

Bloom's Taxonomy ले विद्यार्थीलाई कहाँ पुर्‍याउने भन्ने लक्ष्य निर्धारण गर्छ भने 5E Model ले त्यहाँ कसरी पुर्‍याउने भन्ने प्रक्रिया प्रदान गर्छ ।

5E Model का पाँच चरणहरू हुन्छन्:

1. Engage: विद्यार्थीको जिज्ञासा जगाउने चरण, शिक्षकले प्रश्न, चित्र, भिडियो वा वास्तविक जीवनका उदाहरणमार्फत सिकाइप्रति रुचि उत्पन्न गर्छन् ।

2. Explore: विद्यार्थी आफैँले अनुसन्धान, अवलोकन वा छलफल मार्फत जानकारी खोज्छन् । यस चरणमा शिक्षक मार्गदर्शकको भूमिकामा रहन्छन् ।

3. Explain: विद्यार्थीहरूले आफ्नो बुझाइ साझा गर्छन् र शिक्षकले आवश्यक अवधारणाहरू स्पष्ट पार्छन् ।

4. Elaborate: सिकेको ज्ञानलाई नयाँ परिस्थिति वा समस्यामा प्रयोग गरिन्छ । यस चरणले उच्चस्तरीय सोच विकास गर्छ ।

5. Evaluate: विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि मूल्याङ्कन गरिन्छ । मूल्याङ्कन केवल लिखित परीक्षामा सीमित हुँदैन; परियोजना, प्रस्तुतीकरण, पोर्टफोलियो तथा व्यावहारिक कार्यहरू पनि समावेश हुन्छन् ।

5E Model ले कक्षाकोठालाई शिक्षक केन्द्रितबाट विद्यार्थी केन्द्रित बनाउँछ । यसले सिकाइलाई निष्क्रिय प्रक्रियाबाट सक्रिय अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ ।

Digital Learning र Bloom's Digital Taxonomy

डिजिटल युगमा सिकाइका अवसरहरू अभूतपूर्व रूपमा विस्तार भएका छन् । विद्यार्थीहरू अब पाठ्यपुस्तकमा सीमित छैनन् । उनीहरू YouTube, Online Courses, Educational Apps, Virtual Labs, Digital Libraries तथा AI Tools बाट सिक्न सक्छन् । यस सन्दर्भमा Andrew Churches ले Bloom's Taxonomy को दर्शनलाई अझै २१ औँ शताब्दीमा खोजिएको विस्तृत ज्ञानको अपार Resource लाई सम्बोधन हुने गरी Bloom's Digital Taxonomy को अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए । यस अनुसार:

• Searching → Remembering

• Summarizing → Understanding

• Editing → Applying

• Comparing Data → Analyzing

• Reviewing → Evaluating

• Designing & Producing → Creating

अर्थात् डिजिटल उपकरणहरू केवल जानकारी प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइनन्, तिनहरू सिर्जनात्मक सिकाइका साधन पनि हुन् ।

उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले जलवायु परिवर्तनबारे अध्ययन गर्दा केवल पाठ्यपुस्तक पढ्ने होइन, स्थानीय तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने, भिडियो अन्तर्वार्ता लिने, डिजिटल प्रस्तुतीकरण तयार गर्ने वा समुदायका लागि सचेतना सामग्री निर्माण गर्न सक्छन् । यस्ता गतिविधिहरूले Bloom's Taxonomy का सबै तह र प्रक्रियाहरूलाई सक्रिय बनाउँछन् ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) को युगमा शिक्षकको बदलिँदो भूमिका

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को युगमा शिक्षकको भूमिका केवल ज्ञान दिने मात्र सीमित छैन । शिक्षक अब विद्यार्थीलाई सही बाटो देखाउने, सोच्ने क्षमता विकास गराउने र सिकाइमा प्रेरणा दिने मार्गदर्शक हुनेछन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सूचना र जानकारी सजिलै उपलब्ध गराए पनि मानवीय मूल्य, नैतिकता र सिर्जनशीलता सिकाउने काम शिक्षककै हो । त्यसैले, भविष्यको शिक्षा सफल बनाउन शिक्षक अझै सक्षम, सजग र प्रविधिमैत्री बन्नु वा अभ्यस्त रहनु पर्छ ।

• AI को विकाससँगै धेरैले शिक्षकको भूमिका घट्ने अनुमान गरेका छन् । तर वास्तवमा शिक्षकको भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ ।

• AI ले उत्तर दिन सक्छ, तर सही प्रश्न सोध्न सिकाउन सक्दैन ।

• AI ले सामग्री तयार गर्न सक्छ, तर नैतिक मूल्य सिकाउन सक्दैन ।

• AI ले जानकारी उपलब्ध गराउन सक्छ, तर मानवीय संवेदनशीलता विकास गर्न सक्दैन ।

• AI ले शिक्षकले झैँ फिजिकल्ली उपस्थित भएर हुने प्रभावकारी शिक्षण यसले गर्न सक्दैन ।

त्यसैले आधुनिक शिक्षक अब केवल जानकारी दिने व्यक्ति होइन, सिकाइ सहजीकर्ता (Facilitator), मार्गदर्शक (Mentor) र प्रेरक (Motivator) बन्नुपर्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई अनुसन्धान गर्न, प्रश्न गर्न, आलोचनात्मक रूपमा सोच्न र सिर्जनात्मक समाधान खोज्न प्रेरित गर्नुपर्छ । यही नै २१ औँ शताब्दीको शिक्षणको मूल मर्म र उद्देश्य हो ।

नेपाली विद्यालयका लागि अगाडिको बाटो

नेपालमा Digital Learning, Bloom's Taxonomy र 5E Model लाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न निम्न पक्षहरूमा ध्यान दिन आवश्यक छ:

• शिक्षकहरूको नियमित व्यावसायिक विकास र तालिम

• डिजिटल सामग्री तथा प्रविधिमा पहुँच विस्तार

• परियोजना तथा अनुसन्धानमा आधारित शिक्षण

• दक्षतामा आधारित मूल्याङ्कन प्रणाली

• AI र Educational Technology को जिम्मेवार प्रयोग

• विद्यालयमा नवप्रवर्तन र सहकार्यको संस्कृति विकास

यदि यी पक्षहरूमा ध्यान दिन सकियो भने विद्यालय शिक्षालाई घोकाइबाट सिर्जनातर्फ रूपान्तरण गर्न सम्भव हुनेछ ।

निष्कर्ष

नेपालको शिक्षा प्रणालीले अब केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने लक्ष्यमा सीमित रहन सक्दैन । भविष्यका नागरिकलाई जटिल समस्या समाधान गर्न, प्रविधिसँग सहकार्य गर्न, नयाँ विचार विकास गर्न र परिवर्तनशील विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम बनाउनु आवश्यक छ ।

Bloom's Taxonomy ले सिकाइको गन्तव्य देखाउँछ । 5E Model ले सिकाइको यात्रा व्यवस्थित गर्छ । Digital Learning ले त्यस यात्रालाई अझ पहुँचयोग्य, अन्तरक्रियात्मक र प्रभावकारी बनाउँछ । यी तीनवटै दृष्टिकोणको एकीकृत प्रयोगले मात्र राष्ट्रिय पाठ्यक्रमको प्रारूप– २०७६ ले परिकल्पना गरेको सिर्जनशील, सक्षम, जिम्मेवार र विश्वस्तरीय नेपाली नागरिक निर्माण गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ । भविष्यको सफल विद्यालय त्यो हुनेछ जहाँ विद्यार्थीले केवल उत्तर सम्झँदैन, प्रश्न पनि सोध्छ; केवल जानकारी ग्रहण गर्दैन, नयाँ ज्ञान पनि सिर्जना गर्छ; र केवल परीक्षा पास गर्दैन, जीवनका चुनौतीहरू समाधान गर्ने क्षमता पनि विकास गर्छ ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू: राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप –२०७६, विद्यालय शिक्षा क्षेत्र योजना २०७९–२०८७, Bloom's Taxonomy theory र Teacher's Co-pilot